Je kent het vast. Je staat op de luchthaven, om je heen het geroezemoes van reizigers, rinkelende koffers en omroepberichten die half wegvallen in de drukte. In je ene hand heb je een veel te dure maar heerlijke Starbucks-koffie, in je andere je boardingpass. Nog even door de security en dan kan de vakantie écht beginnen.
Tot je bij de controle aankomt.
Laptop uit je tas. Vloeistoffen apart. Jas uit. Alles in zo’n grijze bak. De rij schuift langzaam door, achter je hoor je iemand ongeduldig zuchten en voor je probeert iemand nog snel een riem los te krijgen. Ondertussen ben jij natuurlijk nét vergeten in welk vakje je je paspoort ook alweer had gestopt. We zuchten er soms wat van, maar al die controles zijn er niet zomaar.
Luchtvaartbeveiliging is door de jaren heen enorm veranderd. Vooral na de aanslagen van 11 september 2001 kwamen er wereldwijd strengere maatregelen. In Europa werden vanaf 2002 gezamenlijke regels ingevoerd voor onder andere passagiers, bagage, vliegtuigen en luchthavens. Sindsdien is het systeem steeds verder uitgebreid en aangepast aan nieuwe dreigingen.
Maar wat gebeurt er eigenlijk allemaal voordat jij met je stoel een paar kilometer boven de grond hangt?
De cockpit ging letterlijk op slot
Misschien loop je er iedere vlucht langs zonder er echt bij stil te staan: die deur vooraan in het vliegtuig. Net voorbij de galley, waar de crew nog druk bezig is met trolleys, koffiebekers en laatste checks. Vroeger mocht je als passagier soms nog even bij de piloten kijken. Voor kinderen was dat vaak hét hoogtepunt van de reis. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. Bij aangewezen commerciële vliegtuigen sluit een beveiligde, vergrendelbare deur de ruimte voorin af. Tijdens de vlucht houdt de bemanning die toegang volgens vaste procedures gesloten en beveiligd. De piloten kunnen bovendien controleren wie ervoor staat en wie naar binnen wil. Dus even naar voren lopen met de vraag of je een kijkje mag nemen? Dat is er niet meer bij. Iets minder gezellig misschien, maar wel een stuk veiliger.
Piloten doen meer dan alleen vliegen
Als je aan een piloot denkt, zie je waarschijnlijk iemand voor je met een koptelefoon op, omringd door schermen, knoppen en lampjes. Buiten verandert het uitzicht van startbaan naar wolkendek, terwijl voorin tientallen systemen in de gaten worden gehouden. Iemand die ervoor zorgt dat jij veilig van A naar B komt. En dat klopt natuurlijk. Maar piloten houden zich tegenwoordig óók bezig met beveiligingsprocedures. De cockpit, de toegang daartoe en het handelen bij een mogelijke beveiligingsdreiging maken onderdeel uit van de procedures en training van flight crew. Het is dus niet zo dat piloten na 9/11 ineens anders hebben leren vliegen. Een Boeing blijft een Boeing en een Airbus blijft een Airbus. Maar er kwam wel een extra laag bij: veiligheid gaat niet alleen over het vliegtuig in de lucht, maar ook over wat er aan boord gebeurt. En daar zijn piloten op voorbereid.
En dan hebben we de cabin crew
Je ziet ze vooral met een glimlach door het gangpad lopen. “Koffie of thee?” Op de achtergrond klinkt het zachte gezoem van de cabine, iemand klapt zijn tafeltje open en precies op het moment dat jij net lekker zit te slapen, tikt er een trolley tegen je knie. Maar cabin crew doet veel meer dan drankjes uitdelen. Veiligheid is hun belangrijkste taak. Ze worden getraind in onder andere evacuaties, brandbestrijding, medische noodsituaties en beveiligingssituaties aan boord. Die training bestaat niet uit één middagje een filmpje kijken. Er zijn theorie- en praktijkonderdelen en de vaardigheden moeten regelmatig worden bijgehouden. Ondertussen houden ze de cabine scherp in de gaten. Wie gedraagt zich opvallend? Is er ergens iets aan de hand? Klopt alles? Niet alsof ze overdreven rondlopen als detectives, maar wel met een getraind oog voor detail.
Dan je koffer
Je geeft hem af bij de incheckbalie en daarna verdwijnt hij. Ergens. Achter die rubberen flappen op de band, de wereld in van lopende banden, scanners, karretjes en medewerkers in fluorescerende hesjes. Voor jou is het daarna afwachten. Pas na de landing zie je hem weer terug, als hij ineens tussen tientallen andere koffers op de bagageband verschijnt. Maar voordat jouw koffer in het vliegtuig terechtkomt, wordt de ruimbagage gescreend. Ook handbagage wordt gecontroleerd en er zijn regels voor toegang tot beveiligde delen van de luchthaven. Hetzelfde geldt voor onder andere vracht en post. Als reiziger merk je daar meestal maar weinig van. En dat is eigenlijk precies de bedoeling.
De kofferparade
En dan is er nog zo’n interessant stukje luchtvaartbeveiliging waar je waarschijnlijk niet dagelijks bij stilstaat. Stel: je bent ingecheckt. Je koffer is al richting het vliegtuig gegaan en misschien zelfs al geladen. Maar jij? Nergens te bekennen. Misschien heb je de tijd verkeerd ingeschat. Misschien stond je nog rustig in de rij voor een lekker saucijzenbroodje. Misschien zat je bij de verkeerde gate, vrolijk wachtend op een vlucht die helemaal niet de jouwe was. Of misschien heb je de beruchte uitspraak “ik heb nog zeeën van tijd” iets te letterlijk genomen. Dan kan jouw koffer niet zomaar gezellig zonder jou mee.
Als een passagier niet aan boord gaat terwijl de ruimbagage al is geladen, moet die bagage volgens de geldende beveiligingsprocedures worden opgespoord en behandeld. In de praktijk betekent dat vaak: koffer eruit voordat de vlucht vertrekt. En daar komt de kofferparade om de hoek kijken. Beneden bij het vliegtuig gaat de laadruimte open, koffers worden verplaatst en iemand moet tussen al die tassen en rolkoffers op zoek naar precies die ene. Zwart, blauw, grijs, weer zwart. Dat kan even duren. Dus terwijl jij misschien al lekker op je stoel zit en denkt: waarom vertrekken we nou nog steeds niet? Wordt er onder je voeten mogelijk een zwarte koffer tussen honderden andere exemplaren gezocht. Niet ideaal voor de vertrektijd. Wel een belangrijke veiligheidscontrole.
Waarom mag dat flesje dan niet mee?
Dan komen we bij misschien wel de bekendste luchthavenregel: de 100 milliliter-regel. Je hebt net een grote fles water gekocht. Security: nee. Je zonnebrand is 150 milliliter. Security: ook nee. En daar sta je dan, met je schoenen net weer aan, je laptop half uit je tas stekend en dat dure flesje zonnebrand in je hand dat je speciaal voor je vakantie had gekocht. Het voelt op zo’n moment vooral onhandig. Maar ook hier zit een belangrijk veiligheidsverhaal achter. De bekende 100 ml-regel kwam namelijk niet direct na 9/11. In 2006 werd in het Verenigd Koninkrijk een terroristisch plan ontdekt waarbij vloeibare explosieven zouden worden gebruikt om vliegtuigen op te blazen. Naar aanleiding daarvan werden in Europa aanvullende regels ingevoerd voor vloeistoffen, aerosolen en gels. Daar komt dus dat bekende doorzichtige zakje vandaan, dat altijd nét iets te klein lijkt voor wat je allemaal mee wilt nemen. Onder de standaard EU-regels mogen vloeistoffen in verpakkingen van maximaal 100 milliliter mee door de security, verzameld in een transparante, hersluitbare zak van maximaal één liter. Voor bijvoorbeeld noodzakelijke medicijnen en babyvoeding gelden uitzonderingen. Dus die mini-shampoo die je speciaal voor je vakantie hebt gekocht bij de Kruidvat? Daar zit daadwerkelijk een reden achter.
En toen kwamen er nieuwe scanners
Maar luchtvaartbeveiliging bleef zich natuurlijk ontwikkelen. Nieuwe dreigingen vragen om nieuwe manieren van controleren. Dat werd opnieuw duidelijk in 2009, toen een explosief dat verborgen was bij een passagier van Northwest Airlines tijdens een vlucht tot ontploffing werd gebracht, maar niet werkte zoals bedoeld. Daarna werd binnen Europa het gebruik van securityscanners verder ontwikkeld en gereguleerd. Je kent ze inmiddels waarschijnlijk wel: je stapt erin, zet je voeten op de aangegeven plekken, armen in de lucht, even stil blijven staan, en dan weer wachten op dat kleine seintje dat je verder mag. De technologie achter die scanners is bedoeld om voorwerpen en materialen te detecteren die bij een gewone controle moeilijker te herkennen zijn. Beveiliging is dus eigenlijk een voortdurend kat-en-muisspel. Ontstaat er een nieuwe dreiging? Dan moet de beveiliging daarop inspelen. Komt er betere technologie? Dan worden controles aangepast. En zo blijft het systeem in beweging.
En dan zit je eindelijk in het vliegtuig
Na alle controles heb je je laptop weer opgeborgen, je vloeistoffen ergens diep in je handbagage gepropt en eindelijk je stoel gevonden. Je tas past nét in het bagagevak, iemand schuift nog langs je knieën naar de stoel bij het raam en ergens verderop gaat het laatste kastje met een klik dicht. De deuren sluiten. De cockpitdeur gaat dicht. De motoren starten. Eerst zacht, dan steeds voller, totdat het hele toestel begint te trillen van vertrek. Een paar minuten later kijk je uit het raam terwijl de luchthaven steeds kleiner wordt, de startbaan onder je verdwijnt en de stad langzaam verandert in een patroon van wegen, velden en daken. Grote kans dat je op dat moment helemaal niet meer aan security denkt. En eerlijk? Ook dat is precies de bedoeling. Want achter een vlucht van een paar uur zit een hele wereld van beveiliging waar je als passagier maar een klein stukje van ziet. Zodat jij uiteindelijk nog maar één ding hoeft te doen: genieten van de reis.